halka • recenzja

halka • recenzja

Halka
opéra de Stanisław Moniuszko

 

Depuis quelques années, le festival Opera Rara anime l’hiver cracovien de soirées lyriques inhabituelles. Comme l’annonce son nom, ce n’est pas durant les trois semaines de l’événement que le public retrouvera ses ouvrages favoris. Ainsi l’édition 2017 s’ouvrit-elle par Le carnaval baroque imaginé par le talentueux tandem Cécile Roussat et Julien Lubek [lire nos chroniques du 18 décembre 2015, du 5 mars 2011 et du 25 août 2009, ainsi que notre critique DVD] pour Vincent Dumestre et son Poème harmonique, volontiers complices des activités de Jan Tomasz Adamus et sa Capella Cracoviensis [lire notre critique du CD Te Deum que notre rédaction salua d’une Anaclase!]. Avec Marc’Antonio e Cleopatra (Hasse), Germanico in Germania (Porpora), A madrigal opera (Glass) ou les mélodies de Szymanowski, la programmation s’orne de moments plus faciles, comme un Winterreise par Peter Harvey, l’Arminio d’Händel (certes pas l’opus le plus joué du Saxon) ou Dido and Æneas (Purcell) – voilà qui aurait justifié qu’on prît ses quartier dans la cité royale.

Halka figure assurément parmi les moins rares des raretés… pour le mélomane polonais, car en ce qui concerne nos oreilles françaises, avouons qu’elles n’eurent qu’au disque l’occasion de rencontrer la musique de Stanisław Moniuszko [lire notre critique du CD Straszny dwór]. Mais si Halka est ici un classique, la production révélée ce soir ne possède rien qui relève d’une telle catégorie ! À l’inverse de la coutume favorisant la seconde mouture de l’opéra, conçue en quatre actes pour Varsovie qui la créa en janvier 1858, le festival présente la version originale de 1848, dite « de Vilnius ». En France, le Capitole de Toulouse jouait en 1957 la varsovienne traduite en notre idiome ; en langue polonaise, l’œuvre fit son entrée chez nous en 1986, à Lyon, lors d’une tournée de l’Opéra de Łódź. À partir de 1971, le grand soprano dramatique Maria Fołtyn (née en 1924) entreprend d’étudier la mise en scène. Prise de passion pour la musique de Moniuszko, elle a beaucoup œuvré à la propager dans son pays mais surtout hors des frontières, chantant Halka de Toronto à Budapest en passant par Chicago, Kiev, Ottawa, Helsinki, New York ou Kiev (etc.). Elle signe sa première production à La Havane (Cuba) : encore Moniuszko et Halka toujours.

Cezary Tomaszewski rencontra tout jeune la zélée prosélyte moniuszkienne Maria Fołtyn – en 1984 elle fonde la Towarzystwo Miłośników Muzyki Moniuszki1, le Międzynarodowy Konkurs Wokalny im. Stanisława Moniuszkien 1992 et dirige artistiquement le Festiwal Moniuszkowski Kudowa-Zdrójde 1977 à 1998. De là à l’inviter dans un prologue parlé d’une quinzaine de minutes avant que retentît la flûte de l’Ouverture, il n’y avait qu’un pas que le chorégraphe et metteur en scène franchit de bonne et courageuse humeur. Sur la scène du Centrum Kongresowe ICE, nous découvrons un intérieur des années quatre-vingt, délimité par un lit à étage où un mélomane-enfant est plongé dans une studieuse écoute au casque (Czarek, diminutif affectueux de Cezary), une coiffeuse affichant quelques photos de la cantatrice en ses grandes heures, un piano quart-de-queue, un portant pour vêtements, un buffet à la fois bar et secrétaire, un canapé psychédélique, une cuisinière et quantité de chaises, fauteuils et plantes vertes. En touche Cour, un grand garçon tenant une boite à chat arboresous un blouson d’aujourd’hui, le pantalon brodé du berger des Tatras, seule attache du spectacle au folklore omniprésent dans la version varsovienne d’Halka. Devant le piano, une jeune femme attend, droite comme un i. Le baryton qui plus tard incarnera Janusz, pour l’amour duquel se noie l’héroïne, siège affalé dans un fauteuil : il est Moniuszko lui-même, décédé en 1872 et convoqué par Maria Fołtyn, décédée en 2012, qui utilise le diminutif Staszek pour lui parler. Outre d’évoquer les beaux corps et l’amour libre de ses extases cubaines, la diva, jouée par la comédienne Aldona Grochal, signifie sa volonté de faire jouer Halka dans l’appartement, par-delà celle du compositeur de rester mort, et entreprend d’enseigner le rôle à la jeune femme sans lui laisser jamais émettre un son. Les musiciens commencent d’investir la fosse, tandis que du haut-parleur installé dans la toilette, sorte d’autel à la gloire d’antan, surgit Vissi d’arte(Tosca), en polonais (par Fołtyn, bien sûr).

Les chanteurs gagnent le plateau, se déchaussent, de même que les instrumentistes, premier d’une inventive succession de gags muets qui engagent la représentation dans un tour bon-enfant face auquel la notion d’opéra traditionnel se dissout un peu plus encore. Puis Staszek dirige la fosse à l’aide d’un parapluie coloré, Cześnik s’alcoolise copieusement en sifflotant le thème d’Ouverture et l’opéra commence. Le festival s’appelle Opera Rara : aborder Halka, en Pologne παρακονη de l’opéra traditionnel, avec une telle distance est indéniablement rara. Peu à peu, Moniuszko, qui composait dans sa tête, devient l’amant Janusz, celui qui trahira la belle Halka. Nul apitoiement dans l’option de Tomaszewski : au contraire, en montrant en haut de scène l’énorme bouche évoquée par Fołtyn dans son conseil pour chanter et un cimetière où des mélomanes viennent brancher leur casque aux tombes de Tosca, Lulu, Butterfly, Manon, Gilda, Violetta, Lucia et Halka elle-même, elle se démarque du curieux plaisir dix-neuviémiste à sacrifier l’héroïne, c’est-à-dire la femme.

La cruauté de l’argument s’en trouve ingénieusement soulignée, sans pour autant devenir insupportable puisque le dispositif revendique une esthétique cheap qui préserve de tout investissement émotif. Même la pratique lyrique est mise à distance, avec les ensembles des invités de la noce mimés en play-back par les rôles, dans la partie salon. Sans espoir : le berger Jontek réduit Halka en esclavage domestique, comme pour mieux montrer ce qu’induirait aujourd’hui la transposition de la condition féminine d’autrefois. L’issue du drame s’amalgame : Halka ne va pas se noyer dans la rivière, mais c’est dans une baignoire à bébé (ce bébé de Janusz qui grandit en elle) que Jontek l’asphyxie fermement. Plutôt que d’intimer le choc sensible cette Halka favorise l’adamantine lucidité.

À la tête d’une Capella Cracoviensis en effectif plus développé, Jan Tomasz Adamus quitte son répertoire de prédilection [lire nos chroniques du 4 décembre 2015 et du 7 août 2016] et aborde la musique du XIXe siècle avec cette précision du phrasé, ce soin des couleurs des orchestres spécialisés dans l’interprétation romantique (Anima Eterna de Jos van Immerseel, The Academy of Ancient Music du regretté Christopher Hogwood, Orchestre Révolutionnaire et Romantique de John Eliot Gardiner, etc.). Il cisèle une Halka dotée d’un grand relief, trouvant sa fulgurance dans le contraste et l’articulation plutôt que dans des effets de masse.

La distribution vocale satisfait pleinement à l’équilibre entre fosse et scène. La musicalité du Janusz de Sebastian Szumski est un régal auquel répond l’agilité du soprano Małgorzata Rodek en Zofia, très en voix. La saine projection de Jakub Pawlik offre un ténor prégnant au góral Jontek, quand Jerzy Butryn prête une basse robuste à Cześnik. Le jeune baryton-basse Łukasz Klimczak possède un timbre clair et toute la légèreté requise par un Marszałek que la mise en scène rend presque volatile, excellent danseur, sauteur, voire acrobate. Natalia Kawałek excelle dans le rôle-titre : le jeune mezzo-soprano4 possède un instrument d’une souplesse et d’une endurance exemplaires, une dense présence en scène et un art qui magnifient l’écriture de Moniuszko.

Sans doute Festiwal Opera Rara réserve-t-il de nouvelles surprises pour sa prochaine édition…

BB

Association des amis de la musique de Moniuszko (Varsovie)

Concours international de chant Stanisław Moniuszko (Varsovie)

Festival Moniuszko de Kudowa-Zdrój (en Basse-Silésie)

Natalia Kawałek nous semble, de prime abord, être un grand mezzo-soprano
à longue voix, de ceux qui incarnent Brangäne un soir Isolde le lendemain ; la brochure
de salle l’annonce soprano, mais elle chante Olga (Tchaïkovski, Евгений Онегин)
et Lola (Mascagni, Cavalleria rusticana)…

recenzja z portalu ANACLASE

 

Halka
opera Stanisława Moniuszki

 

Niezwykłe rozśpiewane wieczory festiwalu Opera Rara od kilku lat urozmaicają krakowską zimę. Jak sama nazwa festiwalu wskazuje, to nie te najczęściej grywane i ulubione utwory usłyszy publiczność podczas tych trzech tygodni. I tak tegoroczną edycję otworzył Le carnaval baroque w reżyserii i choreografii utalentowanego tandemu: Cécile Roussat i Juliena Lubeka [patrz: nasze felietony z 18 grudnia 2015 r., 5 marca 2011 r. i 25 sierpnia 2009 r., jak również recenzja z DVD], przygotowanej dla Vincenta Dumestre’a i jego zespołu Poème harmonique, jakże chętnie współdziałających z Janem Tomaszem Adamusem i jego Capellą Cracoviensis [patrz: nasza recenzja z CD Te Deum, które nasza redakcja wyróżniła przyznając mu Anaclase!]. W programie obok Marc’Antonio e Cleopatra (Hasse), Germanico in Germania (Porpora), A madrigal opera (Glass) czy pieśniami Szymanowskiego są też lżejsze pozycje, takie jak Winterreise w interpretacji Petera Harveya, Arminio Händla (na pewno nie najczęściej wystawiane dzieło saskiego kompozytora) czy Dido and Æneas (Purcell) – czyż to nie wystarczy, by obrać sobie królewskie miasto na zimową kwaterę?

Halka na pewno nie należy do najrzadziej wystawianych rarytasów… co dotyczy jednak polskich melomanów, bo jeśli chodzi o francuskich słuchaczy, mogli zapoznać się z muzyką Stanisława Moniuszki tylko dzięki płycie [patrz: nasza recenzja z CD Straszny dwór]. Ale o ile Halka należy się tu do klasyki, dzisiejszy wieczór w żadnym razie nie zalicza się do tej kategorii! Wbrew przyjętemu zwyczajowi, preferującemu drugą wersję opery, pomyślaną w czterech aktach dla Warszawy, gdzie wystawiono ją w styczniu 1858 r., festiwal wybrał wersję oryginalną z roku 1848, tak zwaną „wileńską”. We Francji, w Kapitolu w Tuluzie wystawiono w roku 1957 wersję warszawską, tłumaczoną na nasz język; po polsku dzieło można było usłyszeć u nas po raz pierwszy w Lyonie w 1986 roku, z okazji tournée Opery Łódzkiej. Po roku 1971 Maria Fołtyn (urodzona w 1924 r.), wybitny sopran dramatyczny, poświęca się tej inscenizacji. Będąc wielbicielką muzyki Moniuszki, położyła wielkie zasługi w jej propagowaniu w ojczystym kraju, jednak przede wszystkim poza jego granicami, śpiewając Halkę od Toronto po Budapeszt poprzez Chicago, Ottawę, Helsinki, Nowy Jork czy Kijów (itd.). Zadebiutowała w Hawanie (Kuba), to był oczywiście Moniuszko i oczywiście Halka.

Cezary Tomaszewski zetknął się w młodości z tą gorącą propagatorką Moniuszki. Maria Fołtyn w roku 1984 założyła Towarzystwo Miłośników Muzyki Moniuszki, w roku 1992 powołała do życia Międzynarodowy Konkurs Wokalny im. Stanisława Moniuszki, a w latach 1977-1998 była dyrektorem artystycznym Festiwalu Moniuszkowskiego w Kudowie-Zdroju. Nic więc dziwnego, że francuski choreograf i reżyser tak chętnie powierzył tej postaci rolę w prologu mówionym, zanim jeszcze zabrzmiała partia fletu w uwerturze. Na scenie Centrum Kongresowego ICE widzimy oto wnętrze z lat osiemdziesiątych, z piętrowym łóżkiem, na którym dziecko-meloman w słuchawkach pogrążone jest w muzyce (Czarek, zdrobnienie od Cezary), toaletką, na której stoi kilka fotografii śpiewaczki z lat świetności, małym fortepianem, wieszakiem na ubrania, meblościanką służącą jednocześnie za bar i sekretarzyk, psychodeliczną kanapą, kuchenką i mnóstwem krzeseł oraz roślin w doniczkach. Z boku duży chłopiec, trzymający pudełko z kotem, nosi pod zwyczajną dzisiejszą kurtką haftowane spodnie juhasa, jedyną aluzję do folkloru wszechobecnego w warszawskiej wersji Halki. Przed fortepianem czeka młoda kobieta, wyprostowana jak struna. Baryton, mający później wcielić się w Janusza, z miłości dla którego topi się tytułowa bohaterka, rozsiadł się w fotelu – to sam Moniuszko, który zmarł w 1872 roku, a którego wezwała Maria Fołtyn, zmarła w roku 2012, zwracając się do niego familiarnie per „Staszek”. Poza tym, że wspomina piękne ciała, swobodne romanse i miłosne ekstazy, które przeżywała na Kubie, grana przez aktorkę Aldonę Grochal diva oznajmia, że zamierza wystawić Halkę w mieszkaniu, wbrew woli zmarłego kompozytora, i zaczyna uczyć roli młodą kobietę, nie pozwalając jej jednak wydać żadnego dźwięku. Muzycy opieszale sadowią się w kanale, podczas gdy z głośnika zainstalowanego na toaletce, tym ołtarzyku minionej świetności, płynie Vissi d’arte (Tosca) po polsku (śpiewana oczywiście przez Fołtyn).

Śpiewacy wychodzą na estradę, zdejmują buty, podobnie jak instrumentaliści – to pierwszy z pomysłowej serii niemych gagów, które rozpoczynają przedstawienie w prostodusznym nastroju, w którym pojęcie opery tradycyjnej się rozpływa jeszcze bardziej. Potem Staszek dyryguje orkiestrą w kanale za pomocą kolorowego parasola, Cześnik hojnie raczy się , pogwizdując temat z Uwertury, i zaczyna się opera. Festiwal nosi nazwę Opera Rara: podchodzić do Halki, będącej w Polsce παρακονη tradycyjnej opery, z taką dezynwolturą, to bez wątpienia rzecz wielce „rara”. Moniuszko w końcu godzi się w duchu i przeistacza się stopniowo w Janusza, kochanka, który zdradzi piękną Halkę. Lecz w koncepcie Tomaszewskiego żadnego użalania – wręcz przeciwnie, pokazując w głębi sceny monstrualne usta, o których mówi Fołtyn dająca rady śpiewacze, oraz cmentarz, na którym melomani podłączają słuchawki do grobów Toski, Lulu, Butterfly, Manon, Gildy, Violetty, Lucii i samej Halki, Tomaszewski odcina się od dziwacznej dziewiętnastowiecznej tradycji,  lubującej się w poświęcaniu heroiny, czyli kobiety.

Okrucieństwo tego libretta jest w ten sposób pomysłowo podkreślone, nie jest jednak nieznośne, skoro taki układ odwołuje się do estetyki cheap, chroniącej przed jakimkolwiek zaangażowaniem emocjonalnym. Nawet śpiew słyszymy jakby z dystansu – orszak weselny naśladują postacie z play-backu w części mieszkania stanowiącej salon. Żadnej nadziei – góral Jontek sprowadza Halkę do niewolniczej roli kury domowej, jak gdyby po to, by lepiej ukazać co spowodowałaby dzisiaj transpozycja niegdysiejszej kondycji kobiety. Pełna konfuzja następuje w finale dramatu – Halka nie rzuca się do rzeki, lecz to Jontek dusi ją w wanience dla dziecka (dziecka Janusza, które nosi). Zamiast spowodować dotkliwy szok, ta Halka raczej wyostrza nam świadomość.

Na czele bardziej licznej Capelli Cracoviensis Jan Tomasz Adamus porzuca swój ulubiony repertuar [patrz: nasze felietony z 4 grudnia 2015 r. i 7 sierpnia 2016 r.] na rzecz muzyki dwudziestowiecznej z tym precyzyjnym frazowaniem, tą dbałością o barwę orkiestr specjalizujących się w interpretacji romantycznej (Anima Eterna Josa van Immerseela, The Academy of Ancient Music nieodżałowanego Christophera Hogwooda, Orchestre Révolutionnaire et Romantique Johna Eliota Gardinera itd.). Cyzeluje on Halkę, która staje się bardzo wyrazista i błyszczy raczej w kontrastach i artykulacji, niż w całościowych efektach.

Dystrybucja głosów w pełni zapewnia równowagę między sceną a kanałem orkiestrowym. Melodyjność Janusza w wykonaniu Sebastiana Szumskiego to prawdziwa uczta, którą dopełnia żywość sopranu Małgorzaty Rodek w roli Zofii, w wysokiej formie głosowej. Dynamiczny Jakub Pawlik obdarza mocnym tenorem górala Jontka, a Jerzy Butryn potężnym basem – Cześnika. Młody bas-baryton Łukasz Klimczak ma jasny tembr i lekkość niezbędną dla partii Marszałka, którego inscenizacja uskrzydla – to wyśmienity tancerz, skoczek, wręcz akrobata. Znakomita jest Natalia Kawałek w roli tytułowej – młoda mezzo-sopranistka4 dysponuje instrumentem niezwykle giętkim i wytrzymałym, silną osobowością sceniczną i kunsztem podnoszącym jeszcze styl Moniuszki.

Przyszła edycja festiwalu Opera Rara szykuje nam bez wątpienia kolejne niespodzianki …

BB

1 Towarzystwo Miłośników Muzyki Moniuszki (Warszawa)

2 Międzynarodowy Konkurs Wokalny im. Stanisława Moniuszki (Warszawa)

3 Festiwal Moniuszkowski w Kudowie-Zdroju (Dolny Śląsk)

4 Natalia Kawałek już teraz wydaje się być wybitną mezzo-sopranistką – z tych, które wcielą się w Brangäne, by następnego wieczoru stać się Izoldą; w programie określa się ją jako sopran, ale śpiewa partię Olgi (Czajkowski, Евгений Онегин)

oraz Loli (Mascagni, Cavalleria rusticana) …

recenzja z portalu ANACLASE